تأثیر مخرب ابزار دیجیتال بر رشد مغزی و رفتاری کودکان
دکتر محمد افضلزاده، دکترای روانشناسی، در گفتوگویی علمی با خبرنگار نبض زندگی، نسبت به آثار مخرب استفاده بیشازحد کودکان از ابزارهای دیجیتال دارای نمایشگر یا همان "اسکرینتایم" هشدار داد و بر ضرورت آگاهی والدین در مدیریت این موضوع تأکید کرد.
افضلزاده روز یکشنبه با اشاره به یافتههای علمی روز دنیا، گفت: اسکرینتایم یا همان مدت زمانی که کودک با دستگاههایی چون موبایل، تبلت، لپتاپ، رایانه یا تلویزیون در تماس است، در صورت افزایش، میتواند بر ساختار مغزی کودکان اثرات منفی بر جای بگذارد.
وی افزود: مطالعهای در سال ۲۰۲۲ که در نشریه Scientific Reports منتشر شد، نشان داد کودکان ۳ تا ۵ سالهای که اسکرینتایم بالایی داشتند، دچار کاهش ضخامت قشر مغز در نواحی مربوط به حافظه، توجه و همدلی شدند.
این روانشناس با رد این تصور که تأثیرات اسکرینتایم موقتی است، ادامه داد: تحقیقات طولی معتبر نشان میدهند که اثرات منفی اسکرینتایم در سالهای ابتدایی زندگی میتواند به شکل بلندمدت بر عملکرد تحصیلی و شناختی کودک تأثیرگذار باشد.
او با اشاره به پژوهشی در کبک کانادا اظهار داشت: کودکانی که در سن ۲ سالگی اسکرینتایم بیشتری داشتند، در پایه چهارم تحصیلی با مشکلات بیشتری در درس ریاضی و مشارکت کلاسی مواجه شدند.
افضلزاده همچنین افزود: مطالعهای در سال ۲۰۰۴ نیز رابطه بین اسکرینتایم زیاد در سنین ۱ تا ۳ سالگی و کاهش تمرکز در سالهای بعدی را تأیید کرده است.
دکتر افضلزاده تاکید کرد: میزان اسکرینتایم تنها بخشی از ماجراست و نوع محتوایی که کودکان در این مدت مشاهده میکنند، نقش تعیینکنندهای در عملکرد اجرایی و رفتاری آنها دارد.
وی با اشاره به پژوهشی در سال ۲۰۱۱ خاطرنشان کرد: تماشای تنها ۹ دقیقه از برنامههای تند، پرتحرک و با رنگهای تند، میتواند موجب کاهش سطح توجه در کودکان چهار ساله شود.
وی با اشاره به اهمیت نقش والدین در کاهش آثار منفی اسکرینتایم، گفت: خانوادهها میتوانند با اتخاذ برخی رویکردهای ساده اما مؤثر، از اثرات مخرب ابزارهای دیجیتال بر ذهن و رفتار کودکان جلوگیری کنند.
وی توضیح داد: نخستین گام، تعیین حد و مرز مشخص برای میزان استفاده کودکان از وسایل دارای صفحهنمایش است.
افضل زاده ادامه داد: مطابق توصیههای علمی، برای گروه سنی دو تا پنج سال، مدت زمان اسکرینتایم باید کمتر از یک ساعت در روز باشد چراکه این محدودیت به رشد شناختی سالم و تمرکز بهتر کودک کمک میکند.
این روانشناس همچنین افزود: در کنار زمان، نوع محتوایی که کودک تماشا میکند اهمیت بسیار زیادی دارد. والدین باید بهجای برنامههای پرتحرک، سریع و تحریکآمیز، از محتوای آموزشی و تعاملی بهره بگیرند؛ محتوایی که کودک را درگیر کند، حس کنجکاوی او را تقویت نماید و در مسیر یادگیری فعال قرار دهد.
افضلزاده با تأکید بر نقش تعامل والدین در هنگام تماشای صفحهنمایش توسط کودک گفت: یکی از اشتباهات رایج، رها کردن کودک در برابر نمایشگرهاست در حالیکه والدین باید در زمان تماشای برنامهها، همراه فرزند باشند، درباره محتوای دیدهشده گفتوگو کنند و او را به مشارکت ذهنی و عملی تشویق کنند تا روند یادگیری از حالت منفعل به فعال تغییر کند.
وی در ادامه افزود: یکی از عوامل مهم دیگر، رفتار والدین است. اگر پدر یا مادر خود بهطور دائم از گوشی تلفن همراه استفاده میکنند، نباید از کودک انتظار داشته باشند که استفاده کنترلشدهتری داشته باشد. الگوسازی رفتاری، بخش جداییناپذیر از تربیت رسانهای کودک است.
افضلزاده با تأکید مجدد بر لزوم تعاملات واقعی در رشد سالم مغز کودک، خاطرنشان کرد: هرچقدر هم که فناوری پیشرفته باشد، هیچچیز جای بازیهای خلاقانه، ارتباط چهرهبهچهره و تجربههای عینی را نمیگیرد. اگر محیط رشد کودک از نظر روانی و اجتماعی غنی باشد، او کمتر به نمایشگرها پناه میبرد.